انواع« لا »
بسمه تعالي
« تعلَّموا العربيّه فانَّها کلام الله الَّذي کلَّمَ به خلقه »
عربي را ياد بگيريد چرا که آن کلامي است که خداوند به وسيله آن با خلقش سخن گفته است .
ياد گيري زبان عربي به عنوان زبان قرآن و دين و فرهنگ ما مانند هر زبان ديگري نياز به رعايت اصول زبان آموزي دارد هر فردي براي آموزش دادن يك زبان بايد اصولي را بداند تا بتواند آن را به مخاطب خود بفهماند.
با يك نگاه مشاهده مي شود كه بعضي از كلمات در متن هاي عربي از نظر ظاهر مثل هم هستند ولي هر كدام از نظر صرف و نحو ويژگي هاي خاص خود را دارند . اگر همكاران فاضل و دانش آموزان عزيز آگاهي كافي بر اين مطلب داشته باشند در تجزيه و تركيب و ترجمه جملات موفق تر خواهند بود و به هدف اصلي نويسنده از بكار بردن اين كلمات ، بيشتر پي خواهند برد .
انواع ( لا )
ناهيه
عاطفه
لا نافيه
نافيه که عمل ليس را دارد( لاي حجازيه )
لاي نفي الجنس
حرف جواب
زايد
1- لاي ناهيه : حرف طلبي که فعل مضارع را مجزوم مي کند .
مانند : لا تُشرک بالله ( لقمان /13) ربَّنا لا تؤاخذنا ( بقره/ 286 ) لا تُرافِق الاشرارَ
لاي ناهيه با دو شرط فعل مضارع را مجزوم مي کند :
الف - بين آنها جز شبه جمله فاصله ايجاد نکند. مانند : لا با للهِ تُشرِک
ب - ادات شرط قبل از آن نيايد.
2- لاي عاطفه : حرفي است که معني نفي حکم ثابت شده بر معطوف را مي دهد .
مانند : ينتصِرُ الحَق ُّ لا الباطلُ
معطوف عليه حرف عطف معطوف
لاي عاطفه شرايطي دارد :
الف - معطوف مفرد باشد يعني جمله و شبه جمله نباشد .
ب - قبل از ( لا ) کلام مثبت يا امر يا نداء باشد .
مانند : جاءَ علي ٌّ لا سعيدٌ قل الحقَّ لا الباطلَ يابنَ عليٍّ لا ابنَ حسن ٍ
ج - يکي از دو معطوف بر ديگرِ صدق نکند مثلاً جايز نيست بگوئيم .
مانند : اشتريتُ حقلاً لا ارضاً ( زيرا زمين بر حقل صدق مي کند )
د - لا به حرف عطف ديگري همراه نباشد زيرا جايز نيست دو حرف عطف مقترن به هم باشند .
ه - تکرار نشده باشد .
3- لاي نافيه : حرفي است غير عامل و مبني بر سکون که برسر فعل مضارع وماضي مي آيد . اگر بر فعل ماضي بيايد واجب است تکرار شود . مانند : لا أکَلَ و لا شَرَبَ
توجه : اگربر فعل مضارع بيايد تکرار و عدم تکرار آن جايز است .
مانند : زيد لا يأکُلُ زيدٌ لا يأکُلُ و لا يشربُ
4- لاي نافيه شبيه به ليس ( لاي حجازيّه ) : حرفي است که مانند ليس ( افعال ناقصه ) عمل مي کند يعني مبتدا را مرفوع و خبر را منصوب مي کند . مانند : لا تلميذ ٌ قائماً
عمل لاي نافيه شبيه به ليس مشروط به موارد زير است :
1- اسم و خبر لا شبيه به ليس بايد نکره باشد . يعني به صورت "لا المعلمُ حاضرٌ" نباشد.
2 ـ بين لا و اسم آن چيزي فاصله نشود مگر ظرف يا جارومجرور و معمول خبر(متعلق به خبر ) باشد . بر خلاف "لا يخون ُ رجلٌ وطنَهُ "
3 ـ لا تکرار نشود . زيرا منفي در منفي ،مثبت مي شود در حالي که لا ، فقط در منفي عمل
مي کند . يعني به صورت " لا لا اَحدٌ متخاذلٌ " نباشد .
4 ـ نفي آن با ( اِلا ) نقص نشود زيرا نقص نفي ،معني را مثبت مي کند. "لا رجلٌ اِلا يُحبُّ وطنَهُ"
5 ـ بعد از لا شبيه به ليس ( اِن) ناصبه نيايد. " لا اِن اَحدٌ متخاذلٌ "
توجه : در 5 مثال بالا (لا) عمل نکرده زيرا شرايط فوق را نداشته است .
نكته : اگر بين لا و اسم وخبر آن ظرف يا جار ومجرور فاصله باشد حر ف نفي عمل مي كند .
مانند : لا عليکَ اَحدٌ معتديّاً ( لا حرف نفي عامل مبنی بر شکون محلی از اعراب ندارد )
اسم لا و مرفوع خبرلا و منصوب
5- لاي نفي جنس : حرفي است که بر جمله اسميه مي آيد و مانند اِنَّ ( ازحروف مشبهة بالفعل ) مبتدا را منصوب و خبر را مرفوع مي کند .
مانند : لا رجلَ في الدارِ لا لباسَ اجملُ مِن العافيهِ
توجه : اگر اسم لا مفرد باشد مبني است ومحلاً منصوب مي باشد. ولي اگر مضاف يا شبه مضاف باشد منصوب است . مانند : لا خادمَ مائدةٍ حاضرٌ لا بائعاً صحفاً موجودٌ
عمل کردن لاي نفي جنس داراي شرايط زير است :
1- اسم وخبر لا نکره باشد. لا زيدٌ في الدار و لا خليلٌ
2- بين لا واسم لا فاصله ايجاد نشود. لافي الدار رجلٌ ولا امرأة ٌ
3- برسر لا حرف جر نيايد . سافرتُ بلا زادٍ
توجه : هريک از اين شروط محقق نشود( لا) مهمله مي گردد يعني عمل نمي کند مانند سه مثال بالا كه نوشته شد .
نکته : گاهي خبر لا حذف مي شود که شناخته شده باشد . مانند : لاشكَ لا بأ سَ لابُدَّ
6- لاي جوابيّه : حرف نفي جواب وغير عامل و مبني بر سکون است و جمله بعد از( لا ) در جواب است حذف مي شود. مانند : أ قابلتَ المعلِّمَ ؟ لا ( يعني لا لم اُقابله )
7- لاي زائد به صورت هاي زير مي آيد :
الف- زائد فقط از جهت لفظ (به خاطر رسيدن عمل حرف جرِّ ما قبلش به ما بعدش زائد مي باشد) نه از جهت معني ، زيرا معني نفي را مي دهد .(حرف جر قبل( لا ) در اسم بعد از (لا) عمل مي کند يعني اسم بعد را مجرور مي کند ) مانند : جِئتُ بلا زادٍ غَضَبتُ مِن لا شيءٍ
2 ـ لا زائد براي تأکيد نفي : مانند : ما نَحَجَ زيدٌ و لا عَمرو غير المغضوب عليهم ولا الضالينَ
3 ـ لا زائدی که داخل شدن آن بر سر جمله و مانند خارج شدن آن بر سر جمله است مانند :
تذکرتُ ليلي فأعترتني صَبابةٌ و کاد ضمير القلب لا يتقطعُ ( يعني يتقطعُ )
منابع :
1 ـ المغني اللبيب ( ابن هشام )
2 ـ موصوعة النحو و الصرف و الاعراب ( اميل بديع يعقوب )
3 ـ مبادي العربية ( معلم رشيد الشرتوني )
خوشحال خواهیم شد دلیل راهمان در توسعه درس شیرین و زیبای عربی باشید.